پرندگانی که هوش و مهارت شکستن تخم دیگر پرندگان با سنگ برای تغذیه از محتویات درونی آنها را دارند
به گزارش مجله کوروش بزرگ، در دنیای حیات وحش، استفاده از ابزار یکی از پیچیده ترین رفتارهایی است که تنها در گروه های معدودی از جانوران مشاهده می گردد. پرندگانی که مهارت شکستن تخم پرندگان دیگر با سنگ را دارند، نمونه ای خیره نماینده از تکامل هوش و تطابق با محیط زیست هستند. این پرندگان هوشمند با استفاده از قوانین فیزیک و انتخاب دقیق ابزار، به منابع غذایی دسترسی پیدا می نمایند که برای دیگران غیرقابل دسترس است.
01
کرکس مصری؛ مهندس سنگ انداز طبیعت
کرکس مصری (Egyptian Vulture) مشهورترین پرنده ای است که از سنگ به عنوان ابزار استفاده می نماید. این پرنده برای دسترسی به محتویات مغذی تخم شترمرغ (Ostrich Egg)، که پوسته ای بسیار ضخیم و سخت دارد، از روشی استراتژیک بهره می برد. کرکس سنگ های کروی و مناسب را در منقار خود می گیرد و با دقت و قدرت آن ها را به سمت تخم پرتاب می نماید. این رفتار نه یک حرکت تصادفی، بلکه یک فرآیند هدفمند است؛ اگر سنگ اول پوسته را نشکند، پرنده سنگ های بزرگتری را جستجو نموده یا ضربات را با زاویه ای متفاوت تکرار می نماید. این سطح از درک مکانیکی، کرکس مصری را در زمره باهوش ترین پرندگان شکاری قرار داده است.
02
تحلیل فنی انتخاب ابزار مناسب
انتخاب سنگ به وسیله این پرندگان یک فرآیند کاملاً فنی است. تحقیقات نشان داده که کرکس ها هر سنگی را انتخاب نمی نمایند. آن ها در پی سنگ هایی با وزن و چگالی (Density) خاص هستند که بتواند ضربه لازم برای غلبه بر مقاومت پوسته تخم را ایجاد کند. این پرندگان معمولاً سنگ هایی بین 100 تا 500 گرم را ترجیح می دهند. جالب است که اگر سنگ مناسب در نزدیکی محل نباشد، آن ها حاضرند مسافت های طولانی را پرواز نمایند تا ابزار ایده آل خود را بیابند. این نشان دهنده وجود نقشه ذهنی و آینده نگری در این موجودات است که پیش تر تنها به پستانداران عالی نسبت داده می شد.
03
ریشه های تاریخی و تکاملی این رفتار
از منظر تاریخ طبیعی (Natural History)، استفاده از سنگ برای شکستن تخم یک نمونه عالی از تکامل همگرا (Convergent Evolution) است. این رفتار احتمالاً از احتیاج به بقا در محیط های خشک و کم غذا ریشه گرفته است. در مناطقی که رقابت بر سر لاشه حیوانات زیاد است، دسترسی به منابع جایگزین مانند تخم پرندگان بزرگ یک مزیت تکاملی (Evolutionary Advantage) محسوب می گردد. دانشمندان بر این باورند که این رفتار در ابتدا به صورت تصادفی و با رها کردن سنگ ها از ارتفاع شکل گرفته و به مرور زمان به پرتاب دقیق با منقار تبدیل شده است تا ضایعات غذایی به حداقل برسد.
04
آموزش و یادگیری اجتماعی در پرندگان
یکی از جنبه های حیرت انگیز این پدیده، یادگیری اجتماعی (Social Learning) است. جوجه های کرکس مصری با تماشای والدین خود یاد می گیرند که کدام سنگ ها بهتر عمل می نمایند. این یک نوع فرهنگ در دنیای پرندگان است. آن ها به صورت غریزی می دانند که تخم مرغ غذاست، اما تکنیک استفاده از سنگ باید تمرین گردد. آزمایش ها نشان داده که پرندگانی که در اسارت و بدون الگو بزرگ می شوند، در ابتدا نمی دانند چگونه از سنگ استفاده نمایند، اما با تماشا عملکرد سایر هم نوعان، به سرعت این مهارت را فرا می گیرند. این موضوع با مفاهیم روانشناسی تربیتی و یادگیری مشاهده ای (Observational Learning) در انسان ها قابل مقایسه است.
05
ارتباط با علوم اعصاب و شناخت
آنالیز مغز این پرندگان در حوزه علوم اعصاب (Neuroscience) نشان می دهد که بخش های مرتبط با هماهنگی چشم و دست (در اینجا منقار) بسیار پیشرفته است. توانایی تخمین مسافت، وزن سنگ و نیروی لازم برای پرتاب، احتیاجمند پردازش های پیچیده در قشر مغز است. این رفتار نه تنها یک مهارت فیزیکی، بلکه یک حل مسئله (Problem Solving) شناختی است. در جامعه شناسی حیوانی، این توانایی به عنوان نشانه ای از سلسله مراتب هوش در نظر گرفته می گردد که پرندگان ابزارساز را در رده ای مشابه با دلفین ها و شامپانزه ها قرار می دهد.
06
سوءبرداشت های علمی و اصلاحات تاریخی
در گذشته، بسیاری از طبیعت گردان تصور می کردند که این رفتار صرفاً یک حرکت خشونت آمیز تصادفی است. بعضی حتی معتقد بودند که پرندگان از روی عصبانیت سنگ پرتاب می نمایند. اما مطالعات دقیق در قرن بیستم میلادی ثابت کرد که این یک استراتژی تغذیه ای کاملاً محاسبه شده است. بعلاوه، برخلاف تصور عمومی که فکر می کردند فقط کرکس ها این کار را انجام می دهند، معین شد که گونه های دیگری مانند سینه سرخ های استرالیایی و بعضی از اعضای خانواده کلاغ ها نیز رفتارهای مشابهی برای دسترسی به هسته های سخت یا صدف ها از خود نشان می دهند.
07
بازتاب در رسانه ها و مستندهای حیات وحش
صحنه سنگ اندازی کرکس مصری یکی از نمادین ترین لحظات در مستندهای حیات وحش (Wildlife Documentaries) است. مجموعه های مشهوری مانند سیاره زمین (Planet Earth) با استفاده از دوربین های فوق سریع (High-speed Cameras)، این فرآیند را با جزئیات خیره نماینده ای به تصویر کشیده اند. این نمایش های رسانه ای باعث شد تا دیدگاه عمومی نسبت به پرندگان به عنوان موجوداتی صرفاً غریزی تغییر نموده و به آن ها به عنوان موجوداتی با پتانسیل های فکری بالا نگریسته گردد. در ادبیات داستانی نیز، هوش این پرندگان گاهی به عنوان نمادی از حیله گری یا درایت در قصه های عامیانه آفریقایی بازتاب یافته است.
08
حقایق جالب درباره ابزارسازی
آیا می دانستید که بعضی از این پرندگان کلکسیونر سنگ هستند؟ دیده شده که بعضی کرکس های با تجربه، سنگ های خوش دست و پیروز خود را حفظ نموده و از آن ها برای چندین بار استفاده می نمایند. این یعنی آن ها به ابزار خود دلبستگی پیدا نموده یا ارزش کاربردی آن را درک می نمایند. بعلاوه، در بعضی موارد، پرندگان دیگر سعی می نمایند سنگ های برنده را از یکدیگر بدزدند! این رقابت بر سر ابزار، شباهت عجیبی به رفتارهای اولیه انسانی در عصر حجر (Stone Age) دارد و نشان می دهد که هوش ابزاری همواره با مفاهیم مالکیت و رقابت همراه است.
09
مقایسه با سایر پرندگان ابزارساز
اگرچه کرکس مصری در شکستن تخم با سنگ تخصص دارد، اما پرندگان دیگری مانند کلاغ نیوکالدونیا (New Caledonian Crow) نیز در ساخت ابزار از شاخه ها برای بیرون کشیدن لارو حشرات مهارت دارند. تفاوت در اینجاست که کرکس از انرژی پتانسیل و جنبشی (Kinetic Energy) سنگ استفاده می نماید، در حالی که کلاغ ها از اهرم ها بهره می برند. این تنوع در استفاده از ابزار نشان دهنده آن است که تکامل، راه های مختلفی را برای غلبه بر چالش های محیطی در اختیار پرندگان قرار داده است. مطالعه این تفاوت ها به زیست شناسان یاری می نماید تا مسیرهای مختلف تکامل مغز را ردیابی نمایند.
10
اسرار پشت پرده و چالش های بقا
زندگی خصوصی این پرندگان همواره با پیروزیت همراه نیست. استفاده از سنگ انرژی زیادی می برد و خطر جلب توجه شکارچیان بزرگتر را به همراه دارد. گاهی اوقات، کرکس ها پس از ساعت ها کوشش برای شکستن یک تخم شترمرغ، به وسیله کفتارها یا عقاب های بزرگتر از صحنه رانده می شوند. این سرقت کوشش در طبیعت بسیار رایج است. با این حال، توانایی شکستن تخم به آن ها اجازه می دهد تا در فصولی که لاشه حیوانات کمیاب است، زنده بمانند. این استراتژی بقا (Survival Strategy) به خوبی نشان می دهد که چطور هوش می تواند به عنوان یک ابزار بیولوژیکی برای مقابله با قحطی عمل کند.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران